Latijns-Amerika in Beweging

Politiek

donderdag, 24 november 2016 23:50

Svampa: "Latijns-Amerika terug naar populisme van ‘lage intensiteit’"

Door: Anna Ensing

De ruk naar links. Zo noemden velen de politieke verandering in Zuid-Amerika rond de eeuwwisseling. De Argentijnse sociologe Maristella Svampa zag de nieuwe progressieve regeringen veranderen in populistische regimes 'van lage intensiteit'. Zo zijn de overheden van Bolivia en Ecuador eerder een ontgoocheling dan een succes voor haar. En dat is een pessimistische conclusie.

Zo’n vijftien jaar geleden begon er iets te veranderen in Latijns-Amerika. Sociale bewegingen die zich afzetten tegen de neoliberale politiek wonnen sinds het jaar 2000 aan kracht en in meerdere landen kwamen nieuwe regeringen aan de macht. Een nieuwe golf regeringen, van Lagos en Bachelet in Chili tot Evo Morales in Bolivia, presenteerde zich. In Uruguay won het Frente Amplio, in Argentinië heersten de Kirchners. Venezuela veranderde politiek onder Chavez en Maduro en in Ecuador draaide Correa het roer om. Deze Latijns-Amerikaanse regeringen waren in meer of mindere mate progressief of links te noemen. Velen spraken daarom over een ‘ruk naar links’ in dit deel van de wereld.

Gebrek aan participatie

Vanaf het jaar 2004 raakte de term ‘populistisch’ steeds meer in gebruik om deze nieuwe Latijns-Amerikaanse regeringen te beschrijven. De meningen, over de positieve of negatieve waarde die men aan deze politieke stijl moest hechten, verschilden. Duidelijk was wel dat aan het eind van het eerste decennium van de 21ste eeuw de term populisme aan terrein won boven progressief. De nieuwe regeringen begonnen in veel landen aan hun tweede of zelfs derde mandaat. Wat betekende dit voor de interpretatie die men gaf aan de ‘ruk naar links’?

De Argentijnse sociologe Maristella Svampa maakt een onderscheid tussen populistische regimes van ‘hoge en lage intensiteit’. Met ‘lage intensiteit’ bedoelt zij regeringen die populistisch zijn om hun politieke stijl, hun leiderschap en (gebrek aan) participatie. Voorbeelden hiervan zijn de regeringen die in het begin van de jaren ’90 ook wel beschreven werden als ‘nuevo populismo’, zoals die van Fujimori in Peru (1989-2000), Menem in Argentinië (1989-1999) of Collor de Mello in Brazilië (1990-1992).

Daartegenover zet zij de ‘hoge intensiteit’ van de populistische regimes, die populistisch zijn omdat zij naast de populistische stijl van politiek bedrijven ook een populistisch sociaal- economisch beleid voeren. Het is populisme met een politiek van twee blokken die tegenstrijdig aan elkaar lijken te zijn: het volk enerzijds tegenover de olicharchie en de dominante media anderzijds. Dit was het klassieke populisme zoals dat in de jaren ’40 en ’50 in deze regio bestond, en nu weer opkwam onder Chavez (1999-2003), de Kirchners (2003-2015), Correa (2007- ) en Morales (2006- ).

Onbetwistbare rol leiderfiguur

De ontwikkeling van deze stijl van populisme verliep sinds de eeuwwisseling in Latijns Amerika geleidelijk. Veel regeringen kwamen op met steun van sociale bewegingen en na een steeds sterkere polarisatie met de oligarchie, bereikten zij een punt waarop ze een breed draagvlak in de samenleving hadden. Echter volgens Svampa is de fase daarna in veel landen gekenmerkt door een breuk met sociale bewegingen.

Deze breuk zagen we vooral in Ecuador en Bolivia. In Ecuador staat de regering van Correa nu zelfs lijnrecht tegenover de inheemse, sociale en milieuorganisaties die de regering eerder aan de macht hielpen. Dit heeft in de afgelopen jaren al tot veel conflicten geleid.

Svampa ziet in deze ontwikkeling een terugkeer naar de populistische regimes van ‘lage intensiteit’. Sociale bewegingen en inheemse organisaties zijn daarbij ondergeschikt aan de staat en politieke vrijheden worden bedreigd. De centrale en onbetwistbare rol van de leiderfiguur, in dit geval de president, krijgt een sleutelrol. Ze noemt dit ook wel ‘hyperpresidentialisme’.

Uitbuiting van natuurlijke hulpbronnen

Naast tal van confrontaties met sociale bewegingen, gaat deze stijl van populistische regeringen in Latijns-Amerika volgens de sociologe samen met een economisch beleid gekenmerkt door 'neoextractivisme'. Dit model, waarbij men natuurlijke hulpbronnen uitbuit om sociaal beleid te bekostigen, laat steeds meer beperkingen zien, aldus Svampa.

Svampa gaat uitgebreid in op de negatieve gevolgen van het neoextractivisme. De lage prijs van primaire producten, zoals olie en de rol van China als belangrijkste afnemer van de exportproducten, hebben de situatie volgens haar verslechterd. In conflicten rondom natuurlijke hulpbronnen criminaliseren de ‘progressieve’ regeringen de protestbewegingen en dit leidt vaak tot schending van mensenrechten. Svampa heeft hierin wederom vooral kritiek op Ecuador en Bolivia.

Desillusie

Triest noemt zij het einde van de progressieve regeringen waarvan links Latijns-Amerika zoveel verwachtte. Niet alleen de populistische regeringen, maar ook andere, zoals die van Brazilië onder Dilma Rousseff, hebben haar teleurgesteld. Ook Rousseff leek de belofte om sociale verandering te zijn vergeten.

Svampa gebruikt naast Ecuador, Bolivia, Venezuela en Argentinië, alleen Brazilië bij de voorbeelden over conflicten en mensenrechtenschendingen. Omdat zij Brazilië als niet populistisch beschouwt maar wel van de zelfde kritiek dient, verliezen de relaties die zij legt tussen populisme, neoextractivisme en schending van mensenrechten enigszins aan kracht.

Daarnaast is het jammer dat Svampa niet ingaat op ontwikkelingen van andere Latijns-Amerikaanse landen die een linkse koers in sloegen, zoals Uruguay of Chili, die zij wel in haar inleiding benoemt. De landen met een populistische regering hebben wat Svampa betreft de toon gezet. De ‘ruk naar links’ in Latijns-Amerika is daardoor een desillusie gebleken.

 

Dit artikel is gebaseerd op het artikel ‘América Latina: Fin de ciclo y populismos de alta intensidad’ van Maristella Svampa. Het artikel maakt deel uit van het boek ‘Rescatar la esperanza. Más allá del neoliberalismo y el progresimo’, van de Spaanse organisatie Entrepueblos, waarin verschillende Latijns Amerikaanse academici en activisten hun interpretatie geven van de zogenaamde ‘ruk naar links’. Noticias publiceert de komende weken enkele artikelen op basis van dit boek. Het volledige artikel van Svampa is hier in het Spaans te lezen.

Maristella Svampa: meer informatie

Reageer

  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <i> <strong> <b> <cite> <blockquote> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <h2> <h3> <h4> <hr>
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.

Meer informatie over formaatmogelijkheden

By submitting this form, you accept the Mollom privacy policy.