Latijns-Amerika in Beweging

Cultuur

maandag, 25 april 2016 19:50

Transit Havana: Cubaanse transgenders in beeld

Amarens Greidanus

De documentaire Transit Havana van de Nederlandse regisseur Daniel Abma komt precies op het juiste moment. Na de aankondiging van de toenadering tussen de Verenigde Staten en Cuba, wat onder andere resulteerde in het recentelijk historisch bezoek van president Obama aan Cuba, vormen de langzame veranderingen op het eiland daar het gesprek van de dag. 

In deze 86 minuten durende documentaire volgt Abma drie transgenders gevolgd. Zij bevinden zich in verschillende fases van het trans-proces hebben hele verschillende achtergronden. Zoals eigenlijk bij alles wat Cuba betreft kunnen deze persoonlijke verhalen niet los worden gezien van de politieke situatie van het land. Daar is in de documentaire dan ook genoeg aandacht voor.
 

“Homofobie Nee, Socialismo Ja”

Als het over transgenders op Cuba gaat, kan je niet om Mariela Castro heen. De dochter van de huidige president Raúl Castro is naast parlementslid ook directeur van het Cenesex (Nationaal Centrum voor Seksuele Voorlichting). Daar zet ze zich van begin af aan met succes in voor acceptatie en gelijke rechten voor de LGBT-gemeenschap. Samen met het Cenesex houdt ze zich bijvoorbeeld bezig met een anti-aidscampagne en organiseert ze ook de gaypride op het eiland. Actievoeren gebeurt, zoals te zien is in de documentaire, met haar slogan “Homofobie Nee, Socialismo Ja”.

Opvallend is dat homoseksuelen en transgenders in het begin van de revolutie totaal niet pasten binnen het ideaalbeeld van de Cubaanse Revolutie. Mariela is hier behoorlijk tegen in gegaan. Het ideaalbeeld van de Cubaanse Revolutie, de ‘hombre nuevo’ of ‘nieuwe man’ gecreëerd door Ernesto “Che” Guevara, was een marxistisch revolutionair met een groot rechtvaardigheidsgevoel, zowel mentaal als fysiek gedisciplineerd en hard werkend voor de gemeenschap, met een eeuwig durende liefde voor de Revolutie. De eigenschappen van deze ideale ‘hombre nuevo’ werden over het algemeen als behoorlijk ‘macho’ gezien, waardoor er in de maatschappij geen plek leek te zijn voor homoseksuelen. 

Mariela schreef haar proefschrift over hoe transseksuelen te integreren zijn in de Cubaanse maatschappij en interpreteert het socialisme juist logischerwijs als: iedereen is gelijkwaardig, dus ook homo-, bi- en transseksuelen. Of je nou voor- of tegenstander bent van het regime, Mariela heeft hoe dan ook ontzettend veel betekend voor de LGBT-gemeenschap op Cuba. Ze wordt door hen als een ware held beschouwd en dit is ook in Transit Havana duidelijk te zien.

Dankzij Mariela’s strijd kunnen transgenders sinds 2008 een door de staat betaalde hormoonbehandeling en een geslachtsveranderende operatie ondergaan. Artsen uit Nederland en België komen hiervoor speciaal over. Elk jaar vinden er vijf operaties plaats. De documentaire laat zien hoe dit in z’n werk gaat en hoe het de transseksuelen verder vergaat op Cuba. 


Juani

De drie hoofdpersonages van Transit Havana zijn Juani, Malú en Odette. Juani is volgens hemzelf de eerste transseksueel van het eiland. Hij is niet de eerste die een operatie heeft ondergaan, maar wel de eerste die er voor uitkwam dat hij in een verkeerd lichaam geboren was. Sinds dat besef, in de jaren zeventig, is hij begeleid door het Cenesex.

Hij vertelt uitgebreid over de operaties en over de werking van zijn ‘pancho’ zoals hij zijn geslachtsdeel noemt. Hij heeft ‘m al wel gebruikt, maar kijkt uit naar zijn laatste operatie, die er voor moet zorgen dat hij zonder behulp van zijn pompje een erectie moet kunnen krijgen. Wie Juani nu ziet, met zijn buikje, baard en lage stem, zou er geen moment aan denken dat hij als vrouw werd geboren.

Juani heeft een huis van de staat, waar hij woont met zijn broer Fernando. Het huis toont overal tekenen van verval, zoals veel huizen op het eiland en de broers proberen met de weinige materialen die ze tot hun beschikking hebben de boel weer op te lappen. Ze verdienen wat geld door de reparatie van oude matrassen, één van de vele dingen die op het eiland weer opgeknapt en gerepareerd worden. 

Leuk aan de documentaire is dat al deze alledaagse Cubaanse dingen uitgebreid aan bod komen. Zo zien we dat Juani rondrijdt op een oude Russische motor, die opvallend veel geluid produceert en waar hij in zijn vrije tijd veel aan sleutelt om hem rijdende te houden. Ook zien we hem in de winkel met zijn bonnenboekje, waar hij zijn beperkte hoeveelheid van door de staat verstrekt voedsel komt innen.


Malú

Transit Havana begint met een gesprek in de taxi tussen Malú, één van de andere hoofdpersonages en wat vriendinnen. Zij hebben allemaal nog geen operatie ondergaan en praten zonder gêne over het wegtapen van hun ballen en andere problemen waar ze tegenaan lopen als ze op het strand zijn. Malú staat al jaren op de wachtlijst en kijkt erg uit naar de operatie. De vijf operaties die er elk jaar uitgevoerd worden vinden rond december plaats, als de Nederlandse en Belgische artsen er zijn. Elk jaar rond die tijd hoopt ze dat het eindelijk zover is voor haar, anders moet ze weer een heel jaar wachten. Malú is actief in een actiegroep, die zich inzet voor verkorting van deze wachtlijst.

Malú heeft vroeger veel problemen met haar ouders gehad. Vooral haar vader schaamde zich als ze in meisjeskleren de straat opging, bang voor praatjes. Ze ziet haar ouders nu nog sporadisch en die blijven stug ‘hij’ en ‘hem’ zeggen en haar oude naam gebruiken. Onder vrienden heeft ze wel veel begrip gevonden en ze heeft ook een vriend, al ziet ze die niet veel, omdat hij in de gevangenis zit. 


Odette

Het derde en laatste hoofdpersonage van de documentaire is Giselle Odette, die haar namen uit voor haar inspirerende balletstukken heeft gehaald. Odette woont bij haar ouders en haar stokdove grootmoeder, wiens aanwezigheid grappige fragmenten oplevert. 

Haar ouders zijn evangelisch en kunnen geen begrip opbrengen voor Odette’s transseksualiteit. Ze vinden dat Odette maar gewoon moet accepteren dat ze als man is geschapen. Bovendien zien ze Odette als homoseksuele man, terwijl Odette juist op vrouwen valt. 

De leukste conversaties zijn die tussen Odette, die werkt als geitenhoedster, voornamelijk een mannenberoep, en haar baas. Haar baas zegt dat hij soms bang is dat mensen gaan praten, omdat er eerst een man als geitenhoedster bij hem werkte en nu ineens een vrouw. Odette zegt daarop lachend ‘hoezo, zie ik er niet goed uit als vrouw dan?’. Odette is het liefst met haar geiten, omdat ze het gevoel heeft dat die haar het best begrijpen. Dit tekent haar treurige situatie.  

Ook vertelt ze hoe ze transseksualiteit en haar gevoelens daarover vaak aan mensen in haar omgeving probeert uit te leggen: als het uitmesten van een geitenstal zonder bezem; vol stront en je weet niet hoe goed hoe je er vanaf komt zonder over het juiste gereedschap te bezitten.

Tegen het eind van de documentaire is het eindelijk tijd voor Odette’s operatie. Haar moeder, die totaal niet achter de ingreep staat, laat de dominee Odette opbellen op het moment dat zij al in de kliniek is. Door de argumenten die hij vanuit het geloof naar voren draagt beginnen er bij Odette toch weer twijfels op te spelen, waardoor de kliniek de hele operatie op het laatste moment afblaast.


Vooral veel onbegrip

Transit Havana is een interessante en veelzijdige documentaire, waarin een aantal transgenders heel openlijk praten over de problemen waar ze tegenaan lopen en hun zoektocht naar geluk en acceptatie. De documentaire laat daarnaast een aantal mooie panorama’s van Cuba zien en belicht verschillende kanten van het eiland en haar politieke systeem. 

Hoogtepunten van de documentaire zijn de scènes met Mariela Castro. In één daarvan zegt zij letterlijk dat het socialisme slechts op papier de beste theorie is. De fragmenten over de veranderende relatie tussen Cuba en de Verenigde Staten en de verschillende reacties hierop zijn ook interessant. De jongere generatie wordt vooral blij van de gedachte aan goedkoper en beter internet, terwijl de oudere generatie voornamelijk nogal wantrouwend tegenover ‘die kapitalisten’ staat. 

In Transit Havana uit dit contrast tussen de generaties zich ook duidelijk in de verschillende reacties op transseksualiteit. Transgenders kunnen op Cuba nog op veel onbegrip rekenen, vooral onder de oudere generatie en ondanks alle inspanningen van Mariela Castro. Daarnaast vinden er maar een paar operaties per jaar plaats, waardoor de wachtlijst lang is. Om nog maar even Cuba’s meest gebruikte zinnetje eruit te gooien: No es fácil...

 

 

Reageer

  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Toegelaten HTML-tags: <a> <em> <i> <strong> <b> <cite> <blockquote> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <h2> <h3> <h4> <hr>
  • Regels en alinea's worden automatisch gesplitst.

Meer informatie over formaatmogelijkheden

By submitting this form, you accept the Mollom privacy policy.